آموزش صوت و لحن در هنگام قرائت قرآن کریم

مقدمه

نبی گرامی اسلام مبنای تلاوت قرآن کریم را الحان و اصوات عرب معرفی نموده اند لذا در طول زمان با الهام از این فرمایش صوت و لحن به عنوان دو رکن اساسی برای قاریان قرآن کریم مطرح بوده و هست و اولین عنصری که ما را در راستای این اصول قرار می دهد بحث صدا است . بنابراین برای ما صدا وسیله ای است که به کمک آن آیات نورانی قرآن کریم را به گوش دیگران می رسانیم و با آنها ارتباط برقرار کنیم . در این ارتباط و ابلاغ هر چه صدای ما کاراتر باشد مفهوم و محتوای آیات بهتر به گوش دیگران خواهد رسید . بنابراین همه ما نیازمند آن هستیم که کارایی صدای خود را از طریق کسب دانش علمی و عملی درباره صوت و فنون صداسازی بالا ببریم . در این مجموعه تلاش بر این بوده که به کمک مباحث مطرح شده شما را در کشف صدای صحیح مربوط به خودتان یاری کنیم و در راستای این هدف لازم است شما نیز به این نکات مهم توجه کنید :
1- اگر هنگام تلاوت قرآن کریم احساس می کنید که حالت چهره شما عوض می شود یا دهان خود را بیش از حد باز می کنید و یا اینکه به خود فشار وارد می کنید به طور حتم بدانید که با صدای صحیح و مطلوب خودتان تلاوت نمی کنید یعنی در انتقال مفهوم و محتوای آیات نیازی به فشار و ایجاد تنش زاید در عضلات بدن نیست .
2- بهترین سطوح صدا برای تلاوت قرآن کریم ابتدا قرار و سپس جواب است و پس از این دو برای جلوگیری از بیماری حنجره و کاهش عمر تلاوت ، اوج های منطقی را جایگزین جیغ های بدون ضابطه و مرسوم کنید . می شود از نشانه های بارز اوج های منطقی به عدم گرفتگی عضلات صورت ، گردن ، سینه و حنجره اشاره کرد و ما می توانیم با بررسی تلاوت های محمد صدیق منشاوی ، شحات محمد انور و سید متولی عبدالعال به این نتایج مهم برسیم .
3- از همین حالا تصمیم بگیرید به جای تقلید از صدای مرجع تلاوت خود از فنون تلاوت وی بهره بگیرید .
4- این نکته را هم همیشه به یاد داشته باشید که اگر شما طبقات صوتی خودتان را با تمرینات کشش صدا و تحریر در هر یک از طبقات بشناسید و آماده کنید عکس العمل صدای شما بیشتر و دقیق تر و لحن شما یقیناً زیباتر خواهد شد .
5- اگر حنجره شما به خاطر بیماریهای مختلف دچار التهاب یا عارضه ای شده است . همه تمرینات را تا بهبودی کامل متوقف کنید و اگر با علایمی چون خستگی حنجره ، احساس خارش و سوزش درگلو ، صاف کردن پی درپی گلو ، سرفه ، زخم گلو و پرش و شکست صوت مواجه شدید حتماً به پزشک مراجعه کنید .
به هرحال توصیه شده است زمانی که با چنین مشکلاتی برخورد می کنید به این نکات هم توجه کنید :
1- استراحت وآرامش خاطر ، اولاً سعی کنید چند روز از تلاوت قرآن بپرهیزید و در مواقع لازم آهسته و مهموسه صحبت کنید . ثانیاً در صورت عدم صحت حنجره حتماً به پزشک متخصص مراجعه کنید .
2- رژیم غذایی مناسب ، لازم است که از مصرف غذاهای چرب ، سرخ کرده ، سرکه ، فلفل ، ادویه جات طعم دهنده و تحریک کننده گلو و ترشی جداً خودداری کنید و به جای آن سوپ مرغ ، میوه ، سبزیجات ، سیر و لیمو شیرین را به رژیم غذایی خود اضافه کنید .
3- مصرف مایعات ، بجای نوشیدن نوشابه های گازدار و آب یخ توصیه می شود که از آب شهری ، آبمیوه و چای استفاده کنید .
4- عمل غرغره با آب نمک ، با چند بار غرغره روزانه گلو با آب نمک می توانید مانع تورم گلو شوید لذا همیشه سعی کنید از آب نمک استاندارد که در داروخانه ها موجود است استفاده کنید . ولی در مواقع ضروری می توانید یک قاشق چایخوری نمک را در یک لیوان آب ولرم ریخته و عمل غرغره را صبح و ظهر و شب و قبل از خواب انجام دهید .
5- مرطوب نگه داشتن هوا ، به یاد داشته باشید مرطوب نگه داشتن هوای اتاق کار یا منزل در کاهش علائمی چون سرفه ، گلو درد ، خشکی بینی و دهان و گلو مؤثر است و استفاده از دستگاه بخور بسیار توصیه شده است . البته علاوه بر مرطوب نگه داشتن هوا می توانید حوله ای روی سر خود بیندازید و عمل بخور را به صورت استنشاق بخار آب انجام دهید در نهایت زمان تلاوت قرآن کریم عمل تنفس از راه بینی را به عنوان یک مرطوب کننده طبیعی همیشه به خاطر داشته باشید .
6- مسواک زدن دندانها ، همیشه پس از تغذیه دندانهای خودتان را مسواک بزنید و در صورت نیاز علاوه بر جرم گیری دندانهای خراب خودتان را ترمیم کنید . در پایان توصیه می کنم با توجه به مباحث مطرح شده و انجام تمرینات کاربردی هر فصل نکات مطرح
شده را به صورت عملی در تلاوت قراء مشهور و نیز تلاوت خود بررسی کنید تا انشاءا...
آیات آسمانی این کتاب نورانی و مقدس را هر چه زیباتر و هر چه مؤثرتر تلاوت کنید .
 درس اول : مفاهیم اولیه صوت
پدیده ای که انسان آن را به یاری دستگاه شنوایی خود درک می کند در نتیجه ی ارتعاش یک جسم تولید و در محیط مادی مانند هوا یا آب به صورت موج منتشر می گردد . دستگاه شنوایی ما از طریق سلولهای حساس تغییرات تند و کوچک فشردگی هوا را دریافت و از طریق عصب به سوی مغز منتقل می کند و مغز متناسب با کیفیت پیام های دریافتی آنها را تفسیر و تعبیر می کند و به اصطلاح    می شنویم .
حرکت موجی انتشار صدا سه مشخصه دارد :  1- بسامد    2- طول موج   3- دامنه
بسامد : به تعداد حرکت نوسانی یا به تعداد ارتعاش جسم در مدت زمان معین بسامد می گویند . واحد بسامد هرتز و نشانه اختصاری آن HZ است . گوش ما صدای بم کمتر از20 هرتز و صدای زیر بیش از20000 هرتز را نمی شنود . باتوجه به مفهوم بسامد ، حرکت ارتعاشی تند موجب تولید صدای زیر و حرکت ارتعاشی کند سبب تولید صدای بم می شود .
طول موج : به حرکت کامل نوسانی در مدت زمان مشخص طول موج می گویند . واحد اندازه گیری طول موج متر و علامت اختصاری آن M است . طول موج در واقع تجسم دیگری از بسامد است یعنی هر چه طول موج کوتاهتر صدای حاصل زیرتر و هر چه صدا بلندتر باشد صدای حاصل بم تر خواهد بود .
دامنه : حداکثر مسافتی را که جسم مرتعش از نقطه ی تعادل خود در وسط به دو طرف بالا و پایین طی می کند دامنه ی صدا می گویند . در نتیجه هر چه دامنه ی صوت بلندتر باشد صوت شدیدتر و هرچه دامنه صوت کوتاهتر باشد صوت ضعیف تر خواهد بود .
مشخصات عمومی صوت
مشخصات عمومی صوت عبارتست از :1-ارتفاع 2-بلندی(شدت یا حجم صوت) 3- طنین
ارتفاع : به زیر یا بم بودن صدا ارتفاع صوت می گویند . در ارتفاع صدا دو عامل ضخامت و طول تارهای صوتی بسیار مؤثر است . بنابراین چون ضخامت و طول تارهای صوتی در زنان کمتر از مردان است ارتفاع صدای زنان بیشتر از مردان و تا حد 2 برابر است . آنچه در ارتفاع صوت مهم است ثابت ماندن محدوده ی ارتفاع صدا پس از دوره ی بلوغ به سبب تکامل نهایی تارهای صوتی از حیث ضخامت و طول است . بر این اساس هر نوع تلاش جهت رسیدن به ارتفاعی بیش از توان طبیعی تارهای صوتی و تثبیت آن ارتفاع امری کاملاً غیر ممکن و مخرب کیفیت صداست . البته شاید چنین تصور کنید که به کارگرفتن ارتفاع های مختلف صدا کار صحیحی نیست چون به وقار و سنگینی تلاوت آسیب می رساند . اما باید بدانید که ممکن نیست صدای کامل از صدای زیر یا ارتفاع بالای صوت خالی باشد . چون همین تنوع در نوسان های صوت است که آن را جالب و لذت بخش کرده و از یکنواختی خارج می کند . نکته مهم در تمرین ارتفاع صدا حفظ انعطاف صداست لذا از بالا بردن یک باره ی شدت و ارتفاع صدا در قالب فریاد یا جیغ جدا خودداری کنید .
تمرین ارتفاع صوت
1- مرحله ی اول تمرین ارتفاع صوت شناخت طبقات صوتی است . پس از تنفس شکمی ارتفاع صدای خود را از پایین ترین حد شروع و طبقه به طبقه تا دامنه ی عادی صدای خود افزایش دهید سپس ارتفاع صدا را بیش از دامنه عادی صدای خود بالا ببرید و پس از آن طبقه به طبقه به پایین ترین حد صدای خود بازگردید . فایده این تمرین تثبیت و گسترش دامنه صدای شماست .
2- مرحله ی دوم تمرین ارتفاع صوت استقرار بر روی طبقات صوتی است . مفهوم استقرار کشش صدا به صورت کاملا ممتد و موجی و تحریری در هر یک از طبقات صوتی است . طی این تمرین از پایین ترین دامنه ی صدا شروع و پس از استقرار در هر طبقه به طبقه بالاتر توجه کنید و بهتر است بدانید که حداقل استقرار در هر طبقه 15 ثانیه با سه حالت صوتی ممتد ، موجی و تحریری است .
شدت یا حجم صدا : صداها ممکن است نسبت به یکدیگر ضعیفتر یا قویتر باشند ، صدایی بلندتر یا دارای حجم بیشتری است که شدت بیشتری داشته باشد .
به کمترین شدت صدایی که گوش انسان آن را تشخیص دهد آستانه شنوایی و به بلندترین صدایی که گوش تحمل شنیدن آن را داشته باشد آستانه دردناکی گویند .
 واحد تعیین شدت صوت فُن است . نکته مهم در شدت صوت وجود دلیل برای افزایش یا کاهش شدت صوت است زیرا حجم زیاد صوت به تنهایی خسته کننده و ملال آور است . به همین دلیل بلند یا آهسته بودن صدا باید کاملا متناسب و زاده معانی آیات باشد یعنی اگر تلاوت بر مبنای پیام رسانی باشد حجم صدا باید متناسب با پیام آیات تنظیم شود .
تمرین افزایش حجم صدا
1- ابتدا به عملکرد آزاد دنده ها و پرده دیافراگم و رها بودن عضلات گردن توجه کنید . هدف از این توجه جلوگیری از ایجاد فشار زاید بر حنجره و استفاده از فضای تشدید سینه ای در افزایش طنین صداست .
2- سطح ارتفاع صوت خود را مشخص و ثابت نگاه دارید به گونه ای راحت و تدریجی صدای خود را بلند و بلندتر کنید ، توجه داشته باشید که افزایش حجم صدا تا زمانی ادامه خواهد داشت که در نکات مرحله نخست مشکلی ایجاد نشده باشد . اینک پس از افزایش حجم صدا در ارتفاع ثابت کلمات را دقیق و نافذ ادا کنید .
طنین : تولید صوت اولیه یا تن خالص سوت مانند از حنجره در همه ی انسانها یکسان است . اما پردازش متفاوت این صدای یکسان به واسطه تفاوت شکل فضاهای تشدید کننده در هر یک از انسانها موجب می شود شخصیت صوتی منحصر به هر کس پدید آید و صدای انسانها با هم متفاوت باشد . به این عامل تفاوت طنین یا رنگ صوت می گویند . شما می توانید از تمرین مربوط به فضاهای تشدید کننده صوت جهت رسیدن به طنین مطلوب استفاده کنید .
درس دوم : دستگاه صوتی انسان
به آن دسته از اعضای بدن که در تولید و پردازش صوت مؤثرند دستگاه صوتی می گویند .
این دستگاه شامل حنجره ، شش و فضاهای تشدید کننده ی صوت است .
 حنجره : حنجره که منبع ایجاد صوت است مجموعه ای از تارهای صوتی و چند ماهیچه و چند غضروف است ، قسمت قامل مشاهده حنجره از بیرون غضروف تیروئید است که در جلو گردن مردان برآمده است به این برآمدگی سیبک گلو یا سیب آدم می گویند و شکاف v مانند این غضروف را چاک نای یا فاصله بین تارهای صوتی می نامند . تارهای صوتی به صورت دو لایه در مقابل هم قرار گرفته اند که از طریق ماهیچه های کنترل کننده از یک سو ، به غضروف تیروئید متصل و ثابت اند و از سوی دیگر ، به غضروف آریتینوئید متصل و قابل کشش یا متحرک اند .
تارهای صوتی چهار تا ویژگی مهم دارند :1- عصب    2- جنس   3- طول   4- ضخامت 
در حنجره جنسِ ویژه ممتاز و رباط مانندی وجود دارد که به شکل چین خوردگی های زایده مانندی از پوشش نای بیرون آمده است . به این جنس ممتاز در اصطلاح تارهای صوتی می گویند که فرمانهای مغز را از طریق عصب دریافت و اجرا می کند . طول و ضخامت تارهای صوتی بسته به جنسیت اشخاص متفاوت است . کلاً طول و ضخامت تارهای صوتی در مردان بیشتر از زنان است و همین عامل موجب بم تر بودن صدای مردان نسبت به زنان است . 
شش : شش ها دو اندام اسفنجی شکل هستند که در درون قفسه سینه جای گرفته و بوسیله دو نایچه به نای مربوط می شوند . نایچه ها هر یک به نایژکها و آنها نیز به کیسه های ذخیره هوا متصل و در تمام شش پراکنده شده اند . جدار شش ها از بافت های اسفنجی که دارای قابلیت ارتجاع می باشند تشکیل شده است . به طوری که اگر شش فشرده شود می تواند مجدداً به حالت اول برگردد . اطراف شش ها را استخوانهای دنده یا قفسه سینه فرا گرفته است . زیر شش ها را سقفی عضلانی به نام پرده ی دیافراگم یا حجاب حاجز پوشانده است که دو ناحیه سینه و شکم را از هم جدا می کند . این عضو در تنفس صحیح به هنگام دم به سمت شکم رانده می شود و در باز دم به حالت اولیه خود باز می گردد . پرده دیافراگم و عضلات بین دنده ای همجوار با پرده دیافراگم دو عامل اصلی مهار کردن و ایجاد جریان یکنواخت هوا در مسیر نای و مؤثر در افزایش یا کاهش شدت صوتند . ظرفیت شش را می توان به چهار حجم آبگیر ، ذخیره تنفسی دم ، ذخیره بازدم و حجم باقی مانده تقسیم کرد .
حجم آبگیر : حجم آبگیر مقدار هوایی است که در تنفس معمولی داخل و خارج می گردد.
ذخیره تنفسی دم : حجم بیش از حجم آبگیر را ذخیره تنفسی دم می گویند .
ذخیره بازدم : حجمی از هوا را که پس از خروج حجم آبگیر با تلاش فراوان خارج می کنیم ذخیره بازدم می گویند .
حجم باقی مانده : حجم هوایی که پس از باز دم شدید باقی می ماند حجم باقی مانده گفته می شود . فضاهای تشدید کننده صوت : هر عضوی از بدن که خاصیت تشدید صوت را در خود یا در فضای درونی خود داشته باشد فضای تشدید کننده صوت خوانده می شود . پس از ایجاد صوت سوت مانند از حنجره کل بدن انسان بخصوص سینه و فضای دهان و خیشوم و سینوس ها بصورت جعبه تشدید صوت اولیه عمل و صوت را مفهوم و کامل و دلنشین می کند . آنچه در خصوص فضاهای تشدید کننده صوت مهم است شناخت فضاهای تشدید صوت و میزان تأثیر هر یک از آنها در افزایش کیفیت صدا و یادگیری شیوه ی صحیح استفاده از فضاهای موجود و چگونگی تشخیص استفاده صحیح از آنها است . باید بدانیم مؤثرترین روش افزایش تشدید سینه ای و دهانی تنفس صحیح و آزاد و
رها بودن عضلات مؤثر در کیفیت صوت و قرار داشتن بدن در حالت طبیعی است .
مراحل کشف تشدید سینه ای 
مرحله اول : برای کشف تشدید سینه ای کف دست خود را بدون فشار بر روی سینه بگذارید و نفس خود را خارج کنید . در این مرحله لغزشی در قفسه سینه احساس نمی کنید سپس دوباره نفس بکشید و بدون فشار با قرار دادن کف دست بر روی قفسه سینه صداهای کشیده را تولید کنید و به کیفیت تشدید صوت و لرزش قفسه سینه دقیقاً توجه کنید . این حالت را کاملاً به خاطر بسپارید سپس سعی کنید تشدید صوت را بدون ایجاد تنش در عضلات گردن و سینه و پشت و شکم افزایش دهید . هنگامی که بهترین حالت تشدید سینه ای را کشف کردید آن را کاملاً به خاطر بسپارید و تمرین را خاتمه دهید . در تمرین های بعد از همان ابتدا حالت مطلوب تشدید سینه ای را که احساس کرده و به خاطر سپرده اید ایجاد و در جهت بهتر کردن و یا تثبیت آن بکوشید . مدت زمان تمرین تشدید سینه ای چند دقیقه در روز همراه با تمرکزِ کافی است .
مرحله دوم : تمرین را با قرار دادن کف دست بر روی سینه و ایجاد حالت مطلوب تشدید سینه ای آغاز و در پی آن به جای صداهای کشیده آیاتی از قرآن کریم را تلاوت کنید . هدف از این مرحله دستیابی به حالت مطلوب تشدید سینه ای در حین تلاوت است .
مرحله سوم : شروع مرحله سوم تمرین زمانی است که قاری قرآن بهترین حالت تشدید سینه ای را در حین تلاوت کشف و تا حدودی تبیت کرده است . در این مرحله بدون استفاده از کف دست باید حالت مطلوب تشدید سینه ای را ایجاد و در تمامی مراحل تلاوت متوجه آن باشید .
 کشف تشدید مطلوب دهانی
برای کشف تشدید دهانی کافیست تمام فضای دهان را محل تشدید صوت قرار دهید . نشانه ی عملکرد درست در تشدید دهانی احساس برخورد مسمتر صوت به سقف دهان است . در این صورت علاوه بر تشدید دهانی از تشدید سینوس ها نیز بهره مند می شوید . ولی باید مراقب باشید که ناخودآگاه گرفتار تشدید خیشومی بجز موارد مشخص و تعریف شده نشوید .
 درس سوم : عضلات مؤثر در کیفیت صوت
همه انسانها برای هر حرکت تعدادی از عضلات خود را منقبض می کنند ولی به علل مختلف گاه برخی عضلات گرفتار انقباض یا تنش غیر لازم می شوند . از این رو شناخت عضلات مؤثر در کیفیت صوت مانند : عضلات پشت و شانه ها و گردن و صورت و شکم و نیز شناخت تأثیر مستقیم آنها در طنین و استحکام و برد صدا ما را یاری می کند تا با اتخاذ تدابیری علاوه بر جلوگیری از ایجاد تنش در عضلات بدن از آن ها به نحوی شایسته برای افزودن بر کیفیت صدای خود بهره جوییم .
بررسی تأثیر تنش در عضلات بدن  
مطمئناً همه اعضای بدن به نحوی متأثر از یکدیگرند ، مثلاً تنش در گردن گلو را منقبض و بر آن فشار وارد می کند . همین انقباض مانع بهره مندی صوت از فضای تشدید سینه ای می شود و در عین حال از شفافیت صدا می کاهد . تنش در عضلات بین دنده ای موجب کاهش تأثیر قفسه ی سینه در تشدید صوت می شود . تنش در کمر باعث تنش در شانه ها می شود . تنش در پس گردن به تنش در قسمت پیشین گردن منجر می شود و آن باعث ایجاد سختی در آرواره می گردد . در نتیجه انقباض اخیر تنشهایی در انتهای پسین زبان و کام بالا به وجود می آید . البته کمتر کسی به این شکل مبالغه آمیز گرفتار تنش های یاد شده می شود . اما تقریباً همه کم و بیش به آن مبتلایند . زیرا آزاد و رها بودن عضلات در نزد هر کس کیفیتی متفاوت با دیگران دارد . با توجه به این مهم ، یادگیری روشهای علمی و استاندارد به ما کمک می کند تا تأثیر جداگانه عضلات را با وجود پیچیدگی و ظرافتشان بهتر بشناسیم .
تمرین عمومی آزادی عضلات
به پشت روی کف اتاق دراز بکشید . تا آنجا که می توانید پشت خود را باز و گسترده کنید . زانوها را با اندکی فاصله از هم خم کنید که نوک آنها به طرف سقف باشد . این کار کمک می کند که پشت هر چه بیشتر صاف و گسترده شود . در این حالت نباید به پشت فشار بیاورید زیرا این کار باعث ایجاد تنش در عضلات آن ناحیه خواهد شد . کافیست همانقدر که می توانید پشت را صاف نگه دارید . شانه ها را رها کنید تا باز شود . به نحوی که رهایی و انبساط عضلات و مفصل آن را احساس کنید . بهتر است بدانید رها کردن آرنج ها در دو سوی بدن و گذاشتن مچ ها روی پهلوها ، به این منظور کمک می کند . اینک چنان تصور کنید که پشتتان روی کف اتاق کش آمده و مهره های ستون فقرات از هم فاصله می گیرند . اجازه دهید که گردن کش بیاید و سر از شانه ها دور شود . سر را به نرمی و راحتی از این سو به آن سو بگردانید . احساس کنید که عضلات گردن آزادند سپس سر را در حالت عادی نگاه دارید . سر را کمی به عقب به کف اتاق فشار دهید و بعد آزادش کنید و به تفاوت میان تنش و رها بودن عضلات توجه کنید . چانه را اندکی در جهت پایین منقبض کنید ، سپس آزادش کنید در اینجا نیز به تفاوتی که پدید می آید توجه کنید .
تمرین حذف تنش سر و گردن                                
سر را به طرف جلو بیاندازید و به آرامی بلند کنید . احساس کنید که عضلات پس گردن سر را بالا می کشند . سر را به طرف چپ و راست بیاندازید . هر بار بگذارید گردن کش بیاید و سر را از بدن دور کند . سر را حول گردن بطور کامل بچرخانید . سر را اندکی به طرف عقب فشار دهید و عضلات گردن را منقبض کنید سپس رها کرده و به تفاوت حاصل توجه نمایید .
تمرین حذف تنش در شانه ها
شانه ها را اندکی بالا بکشید و رها کنید . هنگامی که رهایشان کردید بگذارید تا از حد معمول پایین تر روند . این حرکت را دو یا سه بار تکرار کنید . آنگاه شانه ها را در حالت عادی رها کنید . این تمرین باید به آرامی انجام شود به ترتیبی که شما بتوانید به احساس آزادی در شانه ها توجه کنید
 درس چهارم : اصول تنفس صحیح
کلاً دو شیوه جهت انتقال و حبس هوا در ششها ارائه شده است :
1- تنفس سینه ای یا ورزشی ، 2- تنفس شکمی .
تنفس سینه ای یا ورزشی  
در این تنفس مرکز تجمع هوا قسمت بالای ششهاست ، لذا حرکت قفسه ی سینه و برآمدگی ظاهری قسمت فوقانی آن همراه گرفتگی و تنش در شانه ها و عضلات گردن قابل رویت و احساس است . حاصل چنین تنفسی حبس اندک هواست . این شیوه ی تنفسی مطلوب تمرینات و حرکات ورزشی است . ولی در فن قرائت عملی مردود و نامطلوب تلقی می شود و تبعات منفی آن به هنگام تلاوت به اشکال مختلف ظاهر می شود از جمله حبس اندک هوا در ششها ، وارد شدن فشار بر حنجره و در نتیجه خستگی زودرس و گرفتگی صدا ، تنش درعضلات بدن و کاهش طنین مطلوب و سختی نرم کام و ایجاد تمایل جهت گرایش به طبقات بالای صوتی ، زیرا قاریان عموما با استفاده از این شیوه در ارتفاعی خارج از دامنه ی صدای خود تلاوت می کنند و نیز باید دانست که در این شیوه بخش اصلی کنترل خروج هوا حنجره است .
تنفس شکمی
در این نوع تنفس مرکز تجمع هوا قسمت پایین ششهاست . همین عامل موجب وارد شدن فشار بر پرده ی دیافراگم و راندن آن به سمت شکم و باز شدن دنده ها و عضلات بین دنده ای همجوار با پرده ی دیافراگم می گردد لذا برآمدن شکم و پهلوها و احساس جدایی مهره های ستون فقرات از نشانه های بارز چنین تنفسی است . کلاً بهترین راه جذب حداکثر هوا شیوه ی تنفس شکمی است . 
ویژگی های این شیوه از تنفس بدین شرح است :
- کار حنجره بدون تحمل فشار ناشی از کنترل هوا فقط تولید صوت است .
- کار پرده ی دیافراگم و عضلات بین دنده ای کنترل خروج هوا و استحکام صوت است .
- استفاده مطلوب از فضای تشدید سینه ای و دهانی به جهت رها بودن عضلات ، قفسه سینه و گردن و دهان از ویژگی های دیگر تنفس شکمی است .
ضمناً تنش در عضلات به حداقل ممکن می رسد .                                        
 تمرین تنفس صحیح
به پشت بر کف اتاق دراز بکشید و دستها را در دو طرف بدن در جایی که قفسه سینه  هنگام دم ، بیشتر از جاهای دیگر باز می شود بگذارید و این مراحل را انجام دهید . ابتدا بدون حرکت قسمت فوقانی سینه هوا را به درون بکشید . به نحوی که تا عمق ششها فرو برود و دیافراگم به ناحیه داخل شکم نفوذ کند و باعث برآمده شدن شکم گردد ، سپس هوا را مثل یک آه بیرون دهید منتظر بمانید تا احساس کنید که عضلات میان دنده ها محتاج حرکت اند ، آنگاه مجدداً هوا را به درون بکشید و باز شدن دنده ها در پشت و جلو و حرکت دیافراگم را احساس کنید . این نوع نفس کشیدن را چند بار تکرار کنید . در مرحله ی دوم تمرین هوا را به درون بکشید و طی10 شماره که در ذهن می شمرید به آرامی بیرون دهید سپس شمارش را به 15 و20 و بالاتر برسانید . مراقب باشید که عضلات میان دنده ها هوای در حال خروج را کنترل کنند . به عبارت دیگر فاصله شمارش اعداد در آغاز و پایان یکسان باشد .
 درس پنجم : مفهوم ضرب در قرائت
ضرب در قرائت 
تلفظ روان و دلنشین هر یک از حروف الفبا نیاز به صرف متناوب نیرو دارد . لذا لازم است اندامهای مربوط به هر حرف در تولید آن حرف دخالت فعال و طبیعی داشته باشد . به نیروی مصرفی جهت تولید روان و دلنشین حرف که باعث می گردد حرف از حالت شل و وارفته به مرحله ی استحکام ادای درست حرف برسد ضرب می گویند . به عبارتی دیگر ضرب در اصل فشار طبیعی اندامهای مربوط به تولید حرف برای تلفظ روان و دلنشین آن حرف است . باید دانست که رعایت ضرب کلام ما را نافذ و برد آن را افزایش می دهد . در نتیجه ما را از فشار غیر طبیعی بر حنجره و اندامهای گفتاری رها می کند .
یکی از نکته های بسیار مهم این است که به دقت بدانیم غالباً محل کاهش ضرب به هنگام تلاوت قرآن انتهای اخرین کلمه ی آیه است که در آن آخرین حرف تهجی نامفهوم یا سست ادا می شود . علل این مشکل بی توجهی ، نیندیشیدن به مفهوم آیه ، انتخاب شیوه ای نادرست در تلفظ و فقدان اعتماد به نفس است .
تقسیمات ضرب :
ضرب به سه نوع تقسیم می شود :1- ضعیف   2- متوسط یا منطقی   3- قوی یا خشن
ضرب ضعیف
صرف نیرو به میزان کمتر از حق ادای حرف را ضرب ضعیف می گویند . در این حالت اندامهای مربوط به تلفظ حرف کاملاً در تلفظ دخیل نیستند لذا حرف حالتی مالشی و جوفی یا فضای دهانی به خود می گیرد . در نتیجه شنونده در تلفظ کلمه به جای استحکام و صلابت طبیعی حالتی شل و وارفته احساس می کند . ضرب ضعیف عموماً در مکالمات روزمره وجود دارد .
ضرب متوسط یا منطقی
صرف نیرو به میزان حق ادای حرف را ضرب متوسط یا منطقی گویند . در ضرب متوسط اندامهای گفتاری دخالتی فعال و طبیعی در تولید حرف دارند . به نحوی که شنونده استحکام و روانی و دلنشینی حروف را در کلام کاملاً احساس می کند لذا در قرائت قرآن از این ضرب استفاده می شود .
ضرب قوی یا خشن
صرف نیرویی بیش از حد حق ادای حرف را ضرب خشن می گویند . در این حالت اندامهای گفتاری دخالتی بیش از حد فعال و طبیعی در تلفظ حرف دارند . در این ضرب علاوه بر خستگی زودهنگام اندامهای گفتاری و وارد شدن فشار بر حنجره شنونده حالت خشن و ناخوشایند تلفظ حرف را در کلام کاملاً احساس می کند .
درس ششم : جایگاه تکیه در تلاوت
همه انسانها به هنگام سخن گفتن به زبان مادری بر روی بخش خاصی از هر کلمه فشار وارد می کنند تا آن را با وضوح و برجستگی خاصی تلفظ کنند . به این فشار بر بخشی از کلمه تکیه یا نَبر گویند . نام های دیگر تکیه ، تأکید ، فراز و قله کلمه است .  تکیه در تلفظ کلمات نقشی اساسی دارد تا حدی که رعایت نکردن آن موجب آشفتگی در آهنگ و معنای کلمه می شود . واضح است که این آشفتگی از تأثیر پیام کلام بسیار می کاهد . مردم معمولاً تکیه کلمات را مانند قواعد دستوری بدون آگاهی از آن رعایت می کنند . اما آگاهی از این اصل و شناخت تأثیر آن در انتقال صحیح آهنگ و معنای کلمه سبب می شود به ارزش و جایگاه ویژه و مؤثر هر بخش در کلمه و کلام پی ببرند و از یکنواختی گویش بپرهیزند . خوشبختانه معنای کلمات عربی و کاربرد آنها با اختلاف به جایگاه تکیه تفاوت نمی کند . اما در زبان عربی برای هر کلمه گونه ی خاصی از ادا و جایگاه خاصی از تکیه تعریف می شود . با وجود این تدوین قوانین یکسان تکیه امری ضروری و بسیار راهگشاست . با توجه به این مهم امروزه ملاک تعیین جایگاه تکیه در کلمات قرآن قرائت جمعی از قاریان است لذا در استخراج جایگاه تکیه کلمات آواشناسان بیشتر از شیوه قرائت تدویر که در میان مردم به ترتیل معروف است استفاده کرده اند .
انواع هجاء در زبان عربی
در کلمات عربی پنج هجای اصلی و یک هجای فرعی وجود دارد . پنج هجای اصلی عبارتند از :
1- حرفی با صدای کوتاه مانند : قُ   تِ   لَ
2- حرفی با صدای کشیده مانند : اُو   تِی   نَا
3- حرفی با صدای کوتاه و حرفی ساکن مانند : اَک  بَر ،  اَح  مَد
4- حرفی با صدای کشیده و حرفی ساکن مانند : ءَال  ،  حِین
5- حرفی با صدای کوتاه و دو حرف ساکن . این هجا هنگام وقف ایجاد می شود مانند : قَدر . فَجر . مُستَقَر
تنها هجای فرعی در زبان عرب عبارتست از : حرفی با صدای کشیده و حرفی مشدد با علامت سکون . این هجا به هنگام وقف ایجاد می گردد مانند : جَانُّ  . مُضَارّ 
جایگاه تکیه در کلمات قرآن :
قبل از تعیین جایگاه تکیه در کلمات قرآن آگاهی از چهار نکته الزامی است :
1- « ال » تعریف جزو هجای کلمه شمرده نمی شود . اَلقَمَر
2- ضمایری که به انتهای کلمات متصل می گردند یا حروف مضارعه که در اول برخی کلمات می آیند به عنوان هجا در کلمه محسوب می شوند . یَعلَمُونَ   رَأَیتَهُم                                           3- هر جزء مستقل در جمله استثناءاً کلمه محسوب می شوند مانند : حرف ربط واو یا ضمائر هُوَ - هِیَ                                        
4- هر حرفی که در کتابت قرآن متصل به اول کلمه باشد هجای کلمه شمرده نمی شود مانند : سَیَعلَمونَ . فَبُهِتَ . کَمَثَلِ                                                                                          
تعیین جایگاه تکیه در کلمات قرآن تابع شش قانون است که اکنون با آنها آشنا می شویم

1- اگر هجای آخر کلمه ای از نوع (4) یا (5) باشد محل تکیه هجای آخر است . این قانون به هنگام وقف مصداق می یابد . مانند :

کلمه

صَا

دِ

قِین

مُؤ

مِ

نَات

یَم

سَسک

لَ

هُنّ

نوع

2

1

4

3

1

4

3

5

1

5

2- اگر هجای ماقبل آخر کلمه از نوع (2) یا (3) باشد محل تکیه هجای ماقبل آخر است . مانند :  

کلمه

إِی

مَا

نًا

قَا

تِ

لُو

هُم

أَن

زَل

نَا

نوع

2

2

3

2

1

2

3

3

3

 

3- اگر هجای ماقبل آخر از نوع (1) باشد و ماقبل آن از نوع (1) نباشد محل تکیه هجای ماقبل آخر است . مانند :

کلمه

ءَا

دَ

مَ

قَا

تَ

لَ

قَا

تِ

لُوا

نوع

2

1

1

2

1

1

2

1

2

4- اگر دو یا سه هجای ماقبل آخر کلمه ای از نوع (1) باشد محل تکیه به ترتیب هجای سوم یا چهارم از آخر است . مانند :َ

کلمه

سَ

تَ

جِ

دُوا

فَ

سَ

جَ

دُوا

لَ

جَ

مَ

عَ

هُ

حَ

سَ

نَ

ةً

نوع

1

1

1

2

1

1

1

2

1

1

1

1

1

1

1

1

3

5- در کلمات دو هجایی محل تکیه هجای اول است مگر اینکه هنگام وقف هجای آخر از نوع پنجم شود . مانند :     

کلمه

مِ

نَ

أَن

تَ

هِ

یَ

مِن

نَا

مِن

کُم

نوع

1

1

2

1

1

1

3

2

3

3

6- محل تکیه در کلمات یک هجایی خود هجا است . مانند :

کلمه

وَ

أَو

لَو

إِن

نوع

1

1

1

1

جایگاه تکیه در کلام
مطالبی که گذشت جایگاه تکیه در کلمات بود . یک نوع دیگر تکیه در جمله است و آن هنگامی است که قاری قرآن بر روی کلمه ای از کلمات آیه تأکید کند و با شاخص کردن آن کلمه مفهوم و هدف خاصی را به شنونده منتقل کند به عبارت دیگر قاری قرآن شنونده را از برداشت کلی از آیات رها کرده و بر توجه به زوایای مختلف هر آیه تأکید می کند تا از این طریق مقدمات توجه و تفکر در آیات را برای شنوندگان فراهم کند . به طور حتم تعداد محلهای تکیه در قرآن کریم به تعداد کلمات آن است و در صورت آشنایی با معانی یک یک کلمات محدوده عملکرد ما نیز به وسعت کلمات قرآن خواهد بود . در تعیین بهترین محلهای تکیه در آیات آشنایی با صرف و نحو عربی و مطالعه تفاسیر و نهج البلاغه و صحیفه سجادیه و ادعیه و احادیث نقل شده از معصومین (ع) و بررسی تلاوت قاریان معروف بسیار راهگشاست . بنابراین هر گاه بدون توجه به معانی و مفاهیم در پی تعیین محل تکیه در آیات باشیم و برای نیل به این هدف از زیر شاخه های مختلف مقامات قرآنی استفاده کنیم بر حنجره فشار وارد می شود و در نتیجه گستره صدای ما محدود و لحن ما یکنواخت و بدون احساس و ساختگی به نظر خواهد رسید .
 درس هفتم : مفهوم تناسب در قرائت
ترتیل به منزله روح حاکم بر کل قرائت یعنی تلاوت حروف و کلمات قرآن به صورت صحیح و شمرده و همراه با تدبر در معانی آیات است لذا در هر سرعتی از قرائت بهترین راه رسیدن به اصل ترتیل حفظ آرامش و طمأنینه در حین تلاوت است . در بحث صوت برای رسیدن به این مهم شناخت اجزای قرائت ضروری است . این اجزا عبارت است از : حرکات و سکون و یا به عبارتی حرکات کوتاه ، حرکات کشیده ، مد ، سکون ، تشدید ، تنوین ، اشباع ، غنه ، کششهای خیشومی و حتی مدت زمان وقف به هنگام تجدید نفس . پس از شناخت اجزای قرائت کشف زمان لازم برای ظهور هر یک از این اجزا به اصل مهم تناسب به منزله ی عامل تعادل و توازن عمومی در کل تلاوت برمی گردد . با توجه به این که همه اجزای قرائت از هم تبعیت می کنند و از همدیگر تأثیر می پذیرند رعایت نسبت زمانی ثابت در خصوص هر یک از اجزا قرائت ما را به اصل تناسب بیشتر نزدیک می کند . تناسب در اصل رعایت حق زمانی یا نسبت زمانی ثابت برای هر یک از اجزای قرائت با توجه به سرعت انتخاب شده در قرائت است . در نتیجه هر نوع افزایش یا کاهش در حق زمانی هر یک از اجزا که موجب تند یا کند شدن سرعت قرائت گردد مردود است .
 اصول کاربرد تناسب در قرائت
* در کل تلاوت کشش صداهای کوتاه ممنوع است . مدت زمان لازم برای تولید صدای کوتاه یک ضرب یا یک حرکت است .
* در تمام تلاوت کم یا زیاد کردن کشش صداهای کشیده ممنوع است . مدت زمان لازم برای تولید صداهای کشیده دو ضرب یا دو حرکت است .
* در کل تلاوت کم یا زیاد کردن مدت کشش انواع مد فرعی اعم از لازم و عارضی و متصل و منفصل و نیز مد لین ممنوع است . مدت مد لازم 3 برابر صدای کشیده یعنی شش حرکت است . مدت مد عارضی از 2 تا 6 حرکت است .
نکته قابل توجه این است که به کارگیری انواع کشش مد عارضی در یک تلاوت بلا مانع است . مدت مد متصل 4 یا 5 حرکت است .
نکته مهم این است که در کل تلاوت مدت مد متصل پس از انتخاب باید ثابت باشد . مدت مد منفصل باید 2 یا 4 یا 5 حرکت باشد و نکته مهم این است که در تمام تلاوت مدت زمان مد منفصل پس از انتخاب باید ثابت باشد .مدت مد لین از 2 تا 6 حرکت است.
نکته دیگری که باید به آن توجه کرد این است که بکارگیری انواع کشش مد لین در یک تلاوت بلامانع است .
* تلفظ سریع یا مکث بیش از حد برروی حرف ساکن ممنوع است .
* تلفظ سریع یا مکث بیش از حد برروی حرف مشدد ممنوع است .
* تلفظ سریع یا مکث بیش از حد برروی حرف تنوین دار ممنوع است .
* افزایش یا کاهش مدت اشباع هاء ضمیر ممنوع است .
* افزایش یا کاهش مدت احکام نون ساکنه و تنوین اعم از ادغام ، اقلاب و اخفا ممنوع است .
* مدت کششهای خیشومی دو حرکت است . هر چند در عمل قدری بیشتر از دو حرکت
معمول است .
* مدت تجدید نفس با توجه به مدت تلاوت هر آیه یا قسمتی از آیه معمولاً بین 7 تا 17 ثانیه است .
 درس هشتم : جایگاه تحریر در تلاوت
یکی از عوامل مؤثر در زیبایی تلاوت استفاده از فن تحریر است . معنا ی تحریر ایجاد گره صوتی در حنجره است به عبارت دیگر تحریر زاده ی هوا و حنجره و فرد است .
کیفیت تحریر بر دو گونه است : 1- تحریر کامل 2- شبه تحریر
تحریر کامل به گره کامل صوتی گفته می شود . در این نوع تحریر اگر گره صوتی ناشی از حزن باشد بکاءالصوت و در غیر این صورت تحریر کامل خوانده می شود . به گره ناقص صوتی شبه تحریر می گویند . در این نوع تحریر می توان از لرزش اندامهای صورت به گونه ای کاملاً ظریف برای افزایش کیفیت شبه تحریر استفاده کرد . کلاً آنچه در قرائت قران بیشتر استفاده می شود شبه تحریر است که قاریان آنرا تحریر می خوانند .
جایگاه تحریر در کلمات قران
ن  م  ی  ل  و  ع  ر
 

1- تحریر بر روی حروف : از 28 حرف زبان عربی 7 حرف تحریر پذیرند . یعنی به شرط عدم خلل در صحت درستی ادای این حروف می توان در تلفظ آنها از فن تحریر بهره جست . این حروف عبارتند از : ن- و- ر- ع- ل- م- ی ، که عبارت نور علمی مشتمل 7 حرف است . ترتیب تحریر پذیری این حروف از زیاد به کم چنین است:                                                   
لذا تحریر حروفی به جز این 7 حرف نور علمی کاملاً غلط است زیرا در اصل این عمل به نحوی در مخرج و صفات حرف خلل وارد می کند .
2- تحریر بر روی صداها وکششها : دومین جایگاه تحریر در کلمات قرآن برروی صداها و کششهاست . محلهای اصلی تحریر بدون توجه به هفت حرف نور علمی شامل صداهای کشیده ، مد ، کششهای خیشومی اقلاب ، ادغام و اخفا است .
از آنچه گذشت درمی یابیم که حرکات کوتاه تحریرپذیر نیستند زیرا هر نوع تحریر صداهای کوتاه موجب کشش آنها می شود که غلط است . البته برخی از قاریان توان تحریر حرکات کوتاه را دارند ولی عموماً مشاهده شده است که همه آنها نیز به دام اجرای غلط افتاده و پس از مدتی ناخودآگاه مرتکب کشش حرکات شدند .
 درس نهم : عضلانی کردن اندامهای گفتار در تولید حرف
پس از تولید نیروی صوتی و تقویت آن از طریق تنفس صحیح و فضاهای تشدید کننده صوت ، زمان تلفظ حرف به گونه ای بدون احساس فشار و زحمت در قالب کلمه و در بطن کلام فرا می رسد . هدف از عضلانی کردن اندامهای گفتاری یافتن عضلات نیرومند با انعطاف بیشتر است تا هم به حرف و کلمه و در نهایت به کلام با قدرت عضلانی خود وضوح ببخشید و هم خود از این وضوح مایه و نیرو بگیرید تا آنچه را از پیام آیات ادراک و احساس می کنید با روشنی و انعطاف بیشتری به گوش مخاطبان خود برسانید . اگر مقدار مصرف نیروی موجود در عضلات اندامهای گفتاری را بشناسیم و آنها را در مهار خود درآوریم می توانیم بدون داشتن حالت ساختگی و بی روح و رسمی حداکثر حساسیت و سرعت عمل را در اندامهای گفتاری کسب کنیم . در این صورت متوجه خواهیم شد که حروف بدون کمترین تلاش یا با نیروی خود تولید می شوند . اینجاست که صدا نه به صورت باری سنگین و دشوار بلکه به منزله ی ابزاری کارآمد و مؤثر در اختیار ما قرار می گیرد .
 کیفیت صدای انسان
صدای افراد در یکی از سه کیفیت صدای گلویی یا درشت و به اصطلاح عموم صدای بم و همینطور صدای دهانی یا نازک و صدای خیشومی قابل دسته بندی است . یعنی در مکالمات خود همه ی حروف را درشت و عده ای همه را نازک و عده ای آنها را خیشومی تلفظ می کنند.
کیفیت اول : صدای گلویی در میان عده ای از مردان شایع و در بین زنان نادر است . هنگام شنیدن چنین صدایی می گوییم صاحب آن صدایی بم و کلفت دارد . در بحث صوت به این کیفیت ، صدای حلق و حنجره ای گویند .
کیفیت دوم : صدای دهانی در میان مردان و زنان بسیار شایع است و صدای اکثر قاریان قرآن نیز دهانی است و هنگام شنیدن چنین صدایی می گوییم صاحب آن صدایی زیر یا متوسط دارد ، در بحث صوت به این کیفیت ، صدای حلق میانی گویند .
کیفیت سوم : صدای غنوی در میان عده ی کمی شایع است . به هنگام شنیدن چنین صدایی می گوییم صاحب آن تودماغی صحبت می کند . این کیفیت صدا در میان کودکان بیشتر شایع است . در بحث صوت به این کیفیت صدای خیشومی گویند .
 کیفیت صدای حروف
یکی از وجوه تمایز زبان عربی با زبان های دیگر وجود سه کیفیت صوتی درشت ، زیر و خیشومی در میان صداهای حروف است . این وجه امتیاز لحن خاصی به هنگام مکالمه یا تلاوت قرآن کریم ایجاد می کند که برای شنونده بسیار خوشایند است . در این زبان به صدای درشت تفخیم ، به صدای نازک ترقیق و به صدای خیشومی غنوی می گویند . علاوه بر سه کیفیت درشت ، نازک و خیشومی عوامل دیگری نیز در هر حرف وجود دارد که موجب تمایز آنها از یکدیگر می شوند . بطور کلی این عوامل عبارتند از : صفات استعلا و استفال ، جهر و همس و شدت و رخوت .
استعلا : به بالا آمدن ریشه زبان به سمت کام بالا در خلال تلفظ حرف که موجب درشتی حرف می گردد استعلا می گویند . حروف استعلا 7 حرف است : ص- ض- ط- ظ- غ- خ- ق استفال : به پایین آمدن و دور شدن ریشه زبان از کام بالا که موجب نازکی صدای حرف می گردد استفال می گویند . به جز 7 حرف استعلا بقیه حروف یعنی 21 حرف جزو حروف استفال اند .
جهر : به صوت حاصل از ارتعاش تارهای صوتی در خلال تلفظ حرف جهر گویند . وجود لرزش در ناحیه حنجره نشانه جهر است . حروف مجهوره عبارتند از : أ - ب - ج - د - ذ - ر - ز - ض - ط - ظ - ع - غ - ق - ل - م - ن - و – ی . این حروف در عبارت عظم وزن قارئ غض ذی طلب جد گرد آمده است .
همس : نبودن صوت حاصل از ارتعاش تارهای صوتی در خلال تلفظ حرف را همس می گویند . حروف مهموسه عبارتند از: ت - ث - ح - خ - س - ش - ص - ف - ک – ه . این حروف در عبارت سکت فحثه شخص گرد آمده است .
شدت : به انسداد کامل صوت در مخرج حرف شدت می گویند . حروف دارای صفت شدت عبارتند از : أ - ب - ت - خ - د - ط - ق – ک ، که در عبارت اجد قط بکت جمع شده اند .
رخوت : به جریان کامل صوت در مخرج حرف رخوت می گویند . این حروف دارای صفت رخوتند : ث - ح - خ - ذ - ز - س - ش - ص - ض - ظ - غ - ف - و – ه - ی
کیفیت صدای حرکات 
صداهای کوتاه و کشیده ذاتاً دارای صفت جهراند . اما تحت تأثیر دو عامل کیفیت صدای حرکات درشت یا نازک می شود یعنی اگر صداهای کوتاه و کشیده با یکی از حروف استعلا همراه شوند صدای آنها نیز مانند صدای حروف استعلا درشت می شود و اگر صداهای کوتاه و کشیده با یکی از حروف استفال همراه شوند صدای آنها نیز مانند صدای
حروف استفال نازک می شود .
 آشنایی با نام دندانها :                
دندانهای پیش : تعداد دندانهای پیش در فارسی 8 تا است . که از این میان در زبان عربی به 4 دندان جلویی 2 عدد بالا و 2 عدد پایین ، دندانهای ثنایا و به 4 دندان دیگر رباعیات می گویند.
دندانهای نیش : تعداد دندانهای نیش یا نوک تیز 4 تا است . به این دندانها در زبان عربی انیاب می گویند .
دندان خنده گاه : تعداد دندانهای خنده گاه یا دندانهای پس از نیش 4 تا است به این دندانها در عربی ضواحک می گویند .
دندانهای آسیا : تعداد دندانهای آسیا 12 تا است . به این دندانها در عربی طواحن می گویند .
دندانهای عقل : تعداد دندانهای عقل 4 تا است . به این دندانها در عربی نواجف می گویند.
آشنایی با قسمتهای مختلف زبان :
معادل کلمه زبان در ادبیات عرب ، لسان است . این عضو مهم با داشتن 17 عضله در جهات گوناگون انعطاف و تحرک خارق العاده ای دارد و نقشی اساسی در تولید اکثر حروف ایفا می کند . به نظر آواشناسان قسمت های مختلف زبان عبارت است از : ریشه زبان ، عقب زبان که به این دو قسمت در زبان عربی اقصی اللسان می گویند . میان زبان یا وسط اللسان ، سر زبان ، نوک زبان یا زلق اللسان که به این دو قسمت یعنی سر و نوک زبان در عربی طرف اللسان می گویند و کناره زبان یا حافت اللسان .
عضلات مؤثر در تولید صوت
1- زبان : هر قسمت از زبان در تولید برخی از حروف دخیل است .
- نوک زبان در تولید : ث ، ذ ، ظ 
- سر زبان در تولید : س ، ص ، ز ، د ، ت ، ط ، ن ، ل ، ر 
- وسط زبان در تولید : ی ، ش ، ج
- ریشه زبان در تولید : ق ، ک ، غ ، خ 
- کناره زبان در تولید : ض
2- لب یا شفه : حروف لبی یا شفوی عبارتست از : ب ، م ، و ، ف
3- تارهای صوتی : تارهای صوتی در تولید : همزه و هاء دخیل هستند .
4- عضلات حلق : این عضلات در تولید : حاء و عین دخیل هستند .
مخارج حروف 
حروف 28 گانه زبان عربی از 17 مخرج تلفظ می شوند . در مورد مخارج حروف در بخش تجوید به تفصیل مطالبی عنوان شده است .
 مقدمه ای بر عضلانی کردن اندامهای گفتاری
اکنون که اجزای هجا و نیز صفت و مخرج حروف را شناختیم و نقش هر یک از اندامهای گفتاری در تلفظ حروف تجزیه و تحلیل کردیم می توان گفت که برای تلفظ دقیق و واضح هر حرف چه عضلاتی را باید به کار انداخت و تقویت کرد و چه نکاتی را باید به کار بست؟
از آنجا که تشخیص عملکرد هر یک از عضلات در ضمن سخن گفتن بسیار دشوار است . به ناچار باید برای شناخت نقش هر یک از عضلات تمرینهای جداگانه ای را انجام دهیم . برای این منظور باید آرواره را به میزانی که تولید ناراحتی ، درد یا تنش نکند باز نگه داشت . باز نگه داشتن آرواره ، باعث می شود تا ما تمرینات مربوط به لبها و زبان را کامل و مؤثر انجام دهیم و تأثیر عضلات را در تولید حروف بهتر بشناسیم . برای باز نگه داشتن آرواره از شمعک استخوانی استفاده می کنند . شمعک استخوانی یا قطعه ای از دسته ی مسواک وسیله ای است که بر سطح دو قاعده آن دو شیار جهت قرار گرفتن میان دندانهای انیاب و ضواحک سمت راست وجود دارد . بلندترین شمعک 2 و متوسط آن 5/1 و کوتاهترین آن 1 سانتیمتر است . به هر حال به کارگیری شمعکی به اندازه ی مناسب علاوه بر افزایش تأثیر تمرینها و شناخت حرکت خاص هر عضله ما را از تنش و خستگی سریع آرواره رها می کند . در تمرین تقویت عضلات اندامهای گفتاری سرعت اهمیت ندارد زیرا پس از طی مراحل ابتدایی سرعت خود به خود تأمین می شود . آنچه اهمیت دارد این است که به خود فرصت دهیم تا حرکت هر یک از عضلات را به دقت احساس کنیم . بدین ترتیب می توانیم به صورت جداگانه در تولید حروف و حرکات قدری مبالغه کنیم تا آنچه را اتفاق می افتد به دقت دریابیم . به هنگام تمرین عضلات گفتاری سعی کنید سر و گردن و شانه ها فاقد هر گونه تنش باشد زیرا در آغاز چون می خواهید تولید حرف یا حرکت یا ترکیب این دو را با استحکام کامل انجام دهید بی اختیار سرتان را به جلو می رانید همین حرکت موجب تنش در عضلات گردن و وارد شدن فشار زاید بر حنجره می شود . در پی آن در قسمت پسین زبان و کام بالا تنش ایجاد می شود و در نهایت تشدید صوت در ناحیه سینه و حنجره بسیار کاهش می یابد . شما باید بتوانید با کمترین تلاش در تولید هجا مشارکت داشته باشید و به این احساس عالی برسید که اینها خود بیرون می جهند . چنانکه گویی خود نیرو دارند . در واقع صرف نیروی مضاعف و وارد کردن فشار برای ادای هجا نه تنها به کیفیت هجا آسیب می رساند بلکه برد آن را محدود می کند . اکنون زمان تمرینهای مربوط به عضلانی کردن اندامهای گفتاری فرا رسیده ست . در این مرحله ضمن انجام دادن تمرینها همواره باید آزاد و رها بودن عضلات گردن و شانه ها را حفظ کنید و هرگاه لازم تمرینها را متوقف سازید و پس از رفع تنش و استراحتی کوتاه تمرین را ادامه دهید .
تمرین آماده کردن آرواره
آرواره را به نرمی رها کنید تا فرو افتد . دقت کنید آرواره تا حدی باز شود که ایجاد تنش و فشار نکند هنگام باز کردن آرواره نباید احساس دشواری کنید اما اگر آرواه خشک و سخت است با انجام عمل جویدن آن را نرمش دهید .
تمرین عضلانی کردن اندامهای گفتاری
مرحله اول : پس از تعریف و تعیین مخارج حروف لازم است با استفاده از چهار عنصر زبان ، لب ، تارهای صوتی و عضلات حلق هر یک از محل های خروج حرف را مشخص و با اندکی مکث با مبالغه بر مخرج حرف فشار وارد کنید تا محلهای ایجاد تنش در تولید حرف را کاملاً بشناسید سپس بدون تلفظ حرف این عناصر یا اندامهای اصلی تلفظ را به حالت اولیه خود باز گردانید .
مرحله دوم : کارهای مرحله اول را به همراه تولید صدای حرف انجام دهید .
مرحله سوم : کارهای مرحله اول را به همراه تولید صدای حرف با فاصله زمانی 2 ثانیه انجام دهید .
مرحله چهارم : با اجرای مرحله سوم از فشار زاید بر اندامهای گفتاری بکاهید و سعی کنید نیروی لازم برای تولید حرف را کشف کنید .
مرحله پنجم : پس از کشف نیروی لازم برای تولید حرف ، محلهای تنش را قبل از تلفظ حرف آزاد و رها کنید و به حفظ آزادی عضلات در خلال تلفظ حرف کاملاً توجه داشته باشید .
مرحله ششم : تولید صدای صحیح حرکات کوتاه و کشیده را مطابق با گویش عربی تمرین کنید . اجمالاً باید گفت که اگر صداهای کوتاه را با کیفیت خود یعنی بدون تغییر در حالت صداهای کوتاه امتداد دهیم صداهای مدی آ ، ای و او تولید می شود . در این تمرین بهتر است همه حروف الفبا را دو بار در کنار هم بنویسید و با صداهای کوتاه و کشیده بخوانید .
مرحله هفتم : آیاتی را انتخاب کنید و سپس دستها را به شکل کاسه درآورید و دور دهان و زیر بینی قرار دهید و شروع به تلاوت کنید . این عمل موجب تشدید و تقویت صدا می گردد در نتیجه با شنیدن صدای واضح حروف و حرکات می توانید اندامهای گفتاری خود را برای تولید مطلوب صدای حروف و حرکات به کار اندازید .
درس دهم : مفهوم شنيدن در تلاوت
ساختمان گوش
گوش كه ابزار اصلي حس شنوايي است تركيبي پيچيده دارد . دانشمدان اين عضو را به 3 بخش تقسيم كرده اند : 1- گوش خارجي 2- گوش مياني 3- گوش داخلي 
گوش خارجي شامل لاله گوش و كانال شنوايي به پرده صماخ است . بعد از آن گوش مياني قرار دارد كه از سه استخوان چكشي ، سنداني و ركابي شكل گرفته است و بلأخره در گوش داخلي اندام حلزوني تشكيل شده از مايع آندولنف و رشته هاي اعصاب شنوايي به منزله كانال جريان اطلاعات به سوي مغز قرار گرفته است . در گوش داخلي مايعي به نام آندولنف وجود دارد كه رشته هاي اعصاب شنوايي در آن فرو رفته است . امواج صوتي از طريق لاله گوش و كانال شنوايي  وارد و موجب ارتعاش پرده گوش مي شود . اين ارتعاشات توسط استخوانهاي سه گانه به مايع آندولنف سرايت مي كند . در نهايت عصب هاي داخل مايع امواج دريافتي را به مغز مي رسانند و در پي تفسیر امواج در مغز ما به اصطلاح مي شنويم .                   
تأثير گوش در تلاوت
مقصود از گوش تمركز آگاهانه در دريافت و تشخيص صوت است . برخي از قاريان اصوات را دقيق تر مي شوند و تمايز بين اصوات را بهتر تشخيص مي دهند لذا علاوه بر لذتي كه از شنيدن صداها مي برند با دقت و سرعت بيشتر در واكنش هاي صوتي خود دخالت مي كنند . اگر شما نيز مي خواهيد گوش خوبي داشته باشيد تا بتوانيد جزئيات و تنوعات تلفظي حروف و حركات و كشش ها را بهتر تشخيص دهيد لازم است به سه نكته توجه كنيد .
اول ) تقليد محض از قاري منتخب
دوم ) گوش دادن به تلاوت خود
سوم ) بهره مندي از استادان مجرب
تقليد محض از قاري منتخب به منزله اولين پله نردبان تلاوت اثر انكار ناپذيري در ساختمان تلاوت دارد . از اين جهت دقت در انتخاب مرجع تلاوت يا قاري منتخب ما را در رسيدن به موفقيت هاي بزرگ بيشتر ياري مي کند . در انتخاب مرجع تلاوت به اين نكات توجه كنيد :
1- اگر كيفيت صداي شما گلويي و يا دهاني است كيفيت مرجع تلاوت شما نيز گلويي و يا دهاني باشد .
2- مرجع تلاوت شما بايد بيشترين دقت را در اجراي اصول تناسب و ضرب و تكيه داشته باشد .
3- مرجع تلاوت به اصل تجويد در هنگام تلاوت مقيد باشد .
4– مرجع تلاوت از همه طبقات صوتي به هنگام تلاوت استفاده كند .
5- حس پيام رساني در قالب توجه به معناي آيات در تمام تلاوت او جاري و ساري باشد .
6- خلاقيت و خوداتكايي در شما ايجاد كند .
به جرأت مي توان گفت بهترين مرجع تلاوت در ميان قاريان معروف قرآن استاد مصطفي اسمائيل است . پس از ايشان استاد عبدالفتاح شعشاعي و استادان كامل يوسف ، عبدالباسط ، محمد صديق منشاوي ، محمود علی البنا ، شحات محمد انور ، محمد عبدالعزيز حصان و محمد احمد شبيب جايگاه ويژه و ممتازي دارند .
مراحل تقليد از مرجع تلاوت
پس از تعيين مرجع تلاوت يكي از بهترين تلاوتهاي ايشان را انتخاب و آيات آن را حفظ كنيد . سپس معناي آنها را كلمه به كلمه ياد بگيريد . همه قطعات تلاوت منتخب را به صورت 3 بار تكرار تهيه كنيد . از اين پس تا يك ماه فقط تلاوت 3 بار تكرار قاري منتخب خود را گوش دهيد . از ماه دوم نوار دو بار تكرار و از ماه سوم نوار اصلي مرجع تلاوت خود را گوش دهيد . خود را ملزم كنيد كه با تمركز آگاهانه هر سه روز يك قطعه از تلاوت قاري منتخب خود را تمرين كنيد . مدت تمرين در هر روز 10 دقيقه است لذا در ساير اوقات به تمرينات صوت و صدا سازي بپردازيد . قطعات تمرين شده را در ساير آيات اجرا كنيد . پس از اتمام همه قطعات تلاوت منتخب مي توانيد ، به مدت 3 تا 5 ماه ساير تلاوتهاي قاري منتخب خود را بشنويد و بهترين قطعات آن را انتخاب و براي تكميل تلاوت اوليه آنها را تمرين كنيد . پس از اين مرحله دوره تقليد عملاً پايان پذيرفته است . پس از دوره تقليد دوره تركيب تلاوت ها آغاز مي شود . در اين دوره در تلاوت ساير قاريان تحقيق كنيد و از بهترين قطعات آنان در تلاوت خود استفاده کنید . پايان اين مرحله به 3 عامل مهم وابسته است .
اول ) طي دقيق دوره تقليد .
دوم ) ميزان دقت و تحقيق در دوره تركيب .
سوم ) پرورش روحيه خلاقيت و اعتماد به نفس جهت رسيدن به دوره خوداتكايي
بايد توجه داشته باشيم كه در مراحل به خود در دوره خوداتكايي به تلاوت خود گوش دهيم و آن را نقد و بررسي كنيم .
گوش دادن به تلاوت خود
در گام نخست شايد جالب ترين مرحله كسب تجربه قاري قرآن احساس نياز به ضبط صداي خود باشد . احتمالاً شما پس از ضبط و شنيدن صداي خود بر خلاف آنچه تصور مي كرديد با صدايي شل و وارفته ، ساختگي ، فاقد احساس و انگيزه ، صوتي مهمل و خفه و خيشومي و با كمترين شباهت به صداي خود مواجه مي شويد . علت چنين مواجه اي اين است كه شما علاوه بر تأثير تشديد جمجمه ای صداي خود را به طور ذهني مي شنويد . در نتيجه با چنين ويژگيهايي در صداي خود برخورد نمی کنید . بدين جهت استفاده از ضبط صوت اين امكان را فراهم مي كند كه شما علاوه بر رفع ايرادات و اشتباهات احتمالي صداي خود را آنچنان كه به گوش دیگران مي رسد و نه آنطور كه خود مي شنويد بشنويد. در نهايت مي توانيد ميان صداي مورد تصور خود و صداي ضبط شده سازشي برقرار كنيد . از اين رو اگر مي خواهيد خوب تلاوت كنيد بايد خوب گوش دهيد يعني دقت شما در گوش دادن به طور مستقيم در تلاوت شما مؤثر است . گام دوم پس از شنيدن صداي خود از ضبط صوت ، گوش دادن به تلاوت خود در حين تلاوت است . اگر چنين فرصتي را براي خود مهيا نكنيد تلاوت شما سطحي و معمولي و فاقد تازگي خواهد بود . البته در ابتدا شايد نتوانيد به طور كامل آنچه را تلاوت مي كنيد در حين تلاوت گوش دهيد ولي توجه به عواملي چون ضرب و تكيه در كلمه و تناسب و تحرير و تلفظ صحيح حروف ، تمركز آگاهانه يا دقت شما را بسيار افزايش مي دهد و از تنش عضلات گردن مي كاهد .
بهره مندي از اساتيد مجرب در طول بررسي تلاوت خود لازم است آن را در محضر استادي مجرب عرضه كنيد زيرا لازم است گوش سومي كه بدان اطمينان داريد گاهی شيوه عملكرد شما را برايتان بازگو كند و با تذكرات سازنده خود شما را از انحراف در مسير رشد  باز دارد .
تمرين
گام اول : ايجاد تصوري صحيح از صداي خود 
براي رسيدن به نتيجه مطلوب در گام اول در هر مرحله صداي ضبط شده خود را گوش دهيد و تفاوتي را كه با كيفيت صداي مورد تصور خود احساس مي كنيد به خاطر بسپاريد.
1- آيه اي را در قالب گفتار بخوانيد و ضبط كنيد .
2- صداهاي كوتاه و كشيده را توليد و ضبط كنید .
3- چند حرف را با صداهاي كوتاه و كشيده تلفظ كرده و ضبط كنيد .
4- آياتي را به صورت تدوير (ترتيل) بخوانيد و ضبط كنيد .
5- آياتي را به صورت تحقيق بخوانيد و ضبط كنيد .
گام دوم : پس از يافتن تصوري صحيح از صداي خود مراحل زير را جهت رسيدن به گوش دادن صحيح طي كنيد . مدت تمرين در گام دوم يك ماه و هر روز 5 دقیقه است .
1- آيه اي را تلاوت كنيد و در حين تلاوت فقط به صداي فتحه گوش دهيد اين تمرين را در مورد دو صداي كسره و ضمه نيز انجام دهيد .
2- همان آيه را تلاوت كنيد و ضمن توجه به صداي فتحه به صداي الف مدي نيز گوش دهيد اين تمرين را در مورد كسره و يای مدي ، ضمه و واو مدي نيز انجام دهيد .
3- پس از طي موفق دو مرحله قبل زمان تمركز آگاهانه بر همه اجزای قرائت فرا رسيده است . شما اكنون مي توانيد به صداهاي كوتاه و كشيده ، سکون ، تشديد ، مد و ساير اجزاي قرائت را يك به يك اضافه كنيد .
4- به طور جداگانه در تلاوت خود مباحث ضرب ، تحرير و تكيه در كلمه را بررسي كنيد .
5- سعي كنيد سوره اي از قرآن را مطابق با معناي آن تلاوت كنيد و كاملاً به تلاوت خود گوش دهيد و جايگاه تكيه را در كلام به هنگام تلاوت خود مشخص كنيد . 
 درس یازدهم : کشف صدای صحیح
کیفیت صدا در انسان به سه عامل اساسی بستگی دارد . دم و بازدم صحیح ، منبع صوت و فضاهای تشدید کننده صدا . در مباحث گذشته به تفصیل درباره ی سازوکارهای تنفس و حنجره و تشدید کننده های صوت بحث کردیم . لذا در گام اول باید با فرض دانسته ها عوامل ایجاد صدا را به طور یک جا به کار گیرید و در گام دوم به دو اصل کمترین تنش و کمترین فشار جهت کشف صدای صحیح و خوشآیند توجه کنید . مفهوم کلی این دو اصل صرف کمترین نیرو برای تولید طبیعی ترین و بهترین صدای ممکن است تا با توانایی های جسمی که از طریق تمرین ها بدست آورده اید به هر انگیزه ای بلا فاصله پاسخ دهید . بی شک کسی به مرحله واکنش های مختلف و سریع می رسد که همزمان با کسب توانایی های جسمی ذهن خود را دقیقاً به آنچه در حین تمرین ها اتفاق می افتد معطوف کند . برآیند این دقت نظر افزایش آگاهی و رفع ایرادهای احتمالی به هنگام تمرین است .
نکات مهم در کشف صدای صحیح
برای کشف صدای صحیح به این نکته ها در تلاوت خود توجه فرمائید :
1- آزاد و رها بودن عضلات مؤثر در کیفیت صوت
2- تنفس شکمی از طریق بینی و ذخیره نکردن غیر متعارف هوا در ششها
3- وارد نکردن فشار بر حنجره به هنگام تولید صوت
4- تبدیل هوا به صوت در هنگام بازدم یعنی نفسی نبودن صوت به هنگام خواندن کلمات به خصوص در ابتدای آن
5- افزیش یا کاهش شدت صدا با توجه به معنای آیه
6- به کارگیری همه طبقات صوتی به هنگام تلاوت
7- ایجاد طنین مطلوب در صدا از طریق تشدید سینه ای و دهانی
8- تلفظ صحیح حروف به تنهایی یا در قالب کلمات مختلف
9- رعایت ضرب به منظور تلفظ روان و دلنشین حرف
10- توجه و تمرین کافی جهت تسلط بر محلهای تکیه در کلمات و رساندن پیام آیات از طریق تکیه در کلام
11- رعایت دقیق تناسب در تلاوت
12- توجه به معانی و مطالعه تفاسیر
13- تمرین چگونه شنیدن یا نظارت دقیق و هوشیارانه بر صحت عملکرد در حین تلاوت آیات         
14- مشاوره با استادان مجرب
آموزش لحن
مقدمه
نبی مکرم اسلام مبنای تلاوت قرآن را الحان و اصوات عرب معرفی فرموده اند پس بر قاریان قرآن لازم است که این دو مهم را به خوبی بشناسند و براساس آن کلام ا... مجید را تلاوت کنند . با توجه به این دو ، مبنای الحان توجه به اصل تحزین در حین تلاوت قرآن کریم و مبنای اصوات بکارگیری مباحث صوت و صداسازی و در رأس آن رعایت تجوید در قالب لهجه حجاز یا عربی فصیح است . شاید این سؤال در ذهن شما عزیزان مطرح شود که مراد از کلمه تحزین چیست ؟ هر چند برداشت عموم از کلمه تحزین خواندن قرآن با صدای محزون و غمگین است ولی مراد از آن خواندن با وقار و با طمأنینه قرآن کریم و به تصویر کشیدن مفهوم و محتوای آیات در حین تلاوت است یعنی تحزین به عنوان تفکر و تدبر در آیات که موجب ظهور حزن معنوی و درونی ناشی از شناخت و ادراک می گردد مورد نظر است . بنابراین تحزین برآیند و نتیجه ی آن حس و عرفانی است که ما نسبت به آیات پیدا می کنیم و آن ما را به سوی  محبوب و معبود سوق می دهد . به هر حال باید هدف ما از یادگیری مقامات قرآنی رسیدن به اصل تحزین باشد زیرا مقامات قرآنی به عنوان ابزاری مطرح هستند که ما می توانیم مفهوم و محتوای آیات را با آن حس و عرفانی که نسبت به آیات پیدا می کنیم به خوبی انتقال بدهیم .
مفهوم لحن
گاهی در حین استماع تلاوت قرآن احساس می کنید که حالت یا کیفیت صدای قاری در زمانهای مختلف به کلی تغییر می کند . به این تغییر حالت یا تغییر کیفیت صدای قاری لحن گفته می شود که تعداد آن هفت تا است و هر یک را مقام می گویند که شامل : بیات ، رست ، عجم ، سه گاه ، صبا ، حجاز و نهاوند است . البته این مقامات زیر شاخه هایی دارند که هر کدام شامل یک نغمه کوتاه یا نسبتاً طولانی است . پس از این که با مبنای دو اصل صوت و لحن آشنا شدیم در هر تلاوت دائماً با سه کلید مهم سروکار داریم که شامل :
1- سطح صدا در شروع به تلاوت  2- ابزار تنوع لحن  3- آشنایی با محدوده مقامات
سطح صدا در شروع تلاوت 
اولین کلیدی که به هنگام تلاوت قرآن با آن سروکار داریم سطح صدا در شروع به تلاوت است . صدای هر یک از ما در شروع به تلاوت تابع یکی از سه سطح پایین تر ، برابر و بالاتر از سطح صدا در گفتار روزمره است . از این میان توصیه شده که سطح صدا در شروع به تلاوت پایین تر از سطح صدای گفتار روزمره باشد مگر در مسابقات که خود قاری یکی از این سه را برای شروع به تلاوت انتخاب می کند .
ابزار تنوع لحن
دومین کلید مهمی که در تلاوت قرآن با آن سروکار داریم بکارگیری ابزار تنوع لحن است. صدای ما در اجرای مقامات نیازمند ابزاری است تا تنوعات لحنی در مقامات ایجاد کند . این ابزار عبارتند از :1- ساده خوانی 2- موجی خوانی 3- تحریر خوانی 4- جهش خوانی 5– معکوس خوانی  6- نهفت خوانی
ساده خوانی : به صدای ممتدی که دخالتی در تغییر حالت او نمی کنیم ساده خوانی گفته می شود .
موجی خوانی : در صورتی که حالتی موج مانند در صدای خود ایجاد کنیم موجی خوانی گفته خواهد شد .
تحریر خوانی : به اجرای تحریر در صوت ممتد یا موجی تحریر خوانی گفته می شود .
جهش خوانی : جهش خوانی عبارت از جهش یک باره صوت به یکی از طبقات بالای صوتی .
معکوس خوانی : به حرکت پایین رونده صوت از موقعیت جاری به سوی طبقات پایین صدا را معکوس خوانی خواهند گفت .
نهفت خوانی : اگر قاری قرآن در قسمتهای مختلف تلاوت از بم صدا یا سطح پایین صدای خود استفاده کند نهفت خوانی گفته می شود و این از کاربردی ترین و مهمترین ابزار تنوع لحن است یعنی اگر نهفت خوانی را به خوبی اجرا کنیم به این ابزار در تلاوت خود حتماً می رسیم .                                                    
نتایج نهفت خوانی در تلاوت : جلب توجه مستمعین و ایجاد زمینه تدبر و تعمق - استراحت دستگاه تکلم - افزایش مدت تلاوت - جلوگیری از اوج های پی در پی و خسته کننده هم برای قاری و هم برای مستمع .
آشنایی با محدوده مقامات قرآنی
در اجرای مقامات قرآنی سه محدوده صوتی با تقسیمات مشخص و مرتبط قابل بحث است که شامل محدوده های قرار ، جواب و جواب الجواب است و غالباً وقتی که می خواهیم مقامی را ارائه کنیم از پایین یا پایین ترین سطح صوتی مربوط به آن مقام آغاز می کنیم به این سطح صوت در اجرای مقام محدوده قرار گفته می شود . از طرفی زمانی می رسد که ما بالا و بالا ترین سطح صوتی را در تلاوت خود ارائه می کنیم این سطح صوت در اجرای مقام جواب الجواب است . بدیهی است اگر ما سطح صوتی متوسط مربوط به هر مقام را اجرا کنیم محدوده جواب گفته خواهد شد . اکنون پس از شناخت اجمالی درباره هر یک از مقامات محدوده مقامات را مورد بررسی قرار می دهیم :
بیات
پیش از این گفته شد که اساتید لحن تعداد مقامات اصلی عرب را هفت تا می دانند که اولین آنها مقام بیات است . در مورد معنای لغوی مقام بیات عده ای معتقدند که واژه ای است ترکی به معنای غم یا غمگین و نام قبیله ای است از قبایل ترکمن و عده ای دیگر اصل این کلمه را بیاد می دانند مانند بیاد خداوند متعال ، به یاد پیامبر گرامی اسلام و به یاد مادر ائمه حضرت فاطمه (س) . به هر حال مقام بیات اولین مقامی است که عموما قاریان در آغاز تلاوت از آن استفاده می کنند و در میان الحان قرآنی تنها مقامی است که در سه سطح بیات شروع ، توسط و فرود اجرا می شود .
در این مقام بیات شروع شامل محدوده قرار و بیات توسط شامل محدوده جواب و جواب الجواب است و بیات فرود که از نام آن پیداست به پایان رساندن مقام یا تلاوت را به عهده دارد . نکته مهمی که در این قسمت لازم است توجه کنیم این است که عموماً قراء قرآن پس از بیات شروع به شیوه های مختلفی عمل می کنند . عده ای به طور مستقل وارد مقام دیگری می شوند و عده ای که تعداد آن ها هم کم نیست بیات توسط را با زیر شاخه ی حسینی آغاز و به تلاوت خود ادامه می دهند . مقاماتی که توصیه شده است پس از بیات اجرا شود عبارتند از : صبا ، حجاز ، نهاوند و رست .
اساتید لحن در مورد تأثیر مقام بیات معتقدند که بیات آرامش همراه با غم را به تصویر می کشد و به آگاه ساختن شنونده گرایش دارد و از روزگاران گذشته صحبت می کند و دارای ویژگی چابک و به غایت پرسوز و تأثیرگذار است که ضمن ایجاد حزنی خاص در شنونده آن را به تدبر ، ادراک و شهود می رساند . از میان قاریان به نام قرآن کریم اساتید مصطفی اسماعیل ، منشاوی ، عبدالباسط ، حصان ، محمد رفعت و عبدالفتاح شعشاعی مهارتی خاص در اجرای این مقام دارند .
از بهترین محل های اجرای مقام بیات علاوه بر ابتدا و انتهای تلاوت آیاتی با مضامین دعا ، حکایت و اندرز است . نحوی اجرای این مقام در میان قراء متفاوت است . عده ای همچون استاد شحات انور فقط بیات شروع را در ابتدای تلاوت خود به کار گرفته سپس وارد سایر مقامات شده و در میان تلاوت یا پایان آن اقدام به اجرای سایر محدوده های مقام بیات می کند و عموماً با همین مقام نیز تلاوت خود را به پایان می رساند . گروه دوم همچون مصطفی اسماعیل تمامی محدوده های مقام بیات را به صورت مبسوط اجرا کرده و عموما از طریق زیر شاخه فرود تلاوت خود را به پایان می رساند و گروه سوم نیز همچون عبدالباسط یا عبدالعزیز حصان در هر موقعیتی از تلاوت که اراده کنند این مقام را به خوبی اجرا می کنند . 
رست
رست یا به عبارتی راست به معنی حقیقت و درستی است . این مقام علاوه بر این که در تمام بلاد مسلمانان موجود است عده ای نیز معتقدند که کاملترین مقامی است که از دیرباز ماهیت اولیه خودش را حفظ کرده و تا به امروز پابرجا مانده است . در قرون وسطا مقام رست را اولین و اساس سایر مقامات معرفی می کردند ولی امروزه اعراب مقام رست را در جایگاه دوم قرار داده و لقب ابالنغمات یا پدر مقامات عرب را به آن اختصاص داده اند . عده ای از اساتید لحن معتقدند که قدمت مقام رست به زمان حضرت آدم (ع) برمی گردد و می گویند که رست ناله نخستین انسان دست از همه چیز شسته برای بهشت است و اجرای این مقام را موجب برانگیخته شدن حس مردانگی ، جسارت و حرکت به سوی کشف حقیقت در شنونده می دانند . به هر حال این مقام دارای زیر شاخه هایی است که هر یک با کیفیت لحنی مخصوص به خود پیام های تأثیرگذاری از جمله آغاز بهار یا حقیقت ، روایت داستان انسانهای مبارز و حقیقت جو و نیز تصویری زیبا از حقیقت و درستی را در ذهن شنونده تداعی می کند .
از میان اساتید قرائت قرآن ، غلوش ، مصطفی اسماعیل ، رفعت ، حصان ، شعشاعی ، صیاد و متولی عبدالعال بهترین اجراها را در این مقام داشته اند . با بررسی تلاوت قاریان و توصیه اساتید لحن بهتر است که این مقام را پس از مقام بیات ، نهاوند ، عجم و نیز سه گاه ارائه کنیم ولی به دلیل توانمندی فوق العاده ای که این مقام دارد قاریان قرآن می توانند در هر موقعیتی از تلاوت به راحتی از آن استفاده کنند .
 عجم
مقام عجم که در تلاوت قرآن از آن استفاده می شود ترکیبی از نغمات ماهور ، چهارگاه و چند مقام فرعی دیگر است . در این میان ماهور نقش مهمی را در ساختار عجم ایفا می کند . خود کلمه ماهور از دو کلمه ماه و نیز هور به معنای ماه و خورشید یا دره و پرتگاه تشکیل شده است . تاکنون درباره خاستگاه ماهور دو نظریه ارائه شده است که عده ای معتقدند ایرانیان باستان در نیایش های خود از نغماتی خاص به نام ماخور استفاده می کردند که با گذشت زمان آن کلمه به ماهور تغییر نام یافته است و عده ای دیگر تاریخ 3000 ساله ای را به این نغمات قائلند و می گویند که این نغمات به قبیله ای در هند به نام ماهوریا برمی گردد و کلمه چهارگاه از دو واژه ی چهار و نیز گاه به معنای چهارمین محل توقف یا چهارمین زمان تشکیل شده است . عده ی بسیاری از اساتید لحن معتقد هستند که به وجود آمدن چهارگاه مرتبط با رعد و برق آسمان است . به هر حال این نغمات از هر سرزمینی که برخاسته امروزه در میان اعراب رنگ و بوی عربی به خود گرفته و در قرائت قرآن به نام مقام عجم از آن استفاده می شود . اعراب معتقدند که عجم مقامی پاک و درخشان است که با جوشش و عظمت و هیجان خود شور و شوق جوانی ایجاد می کند و به ارائه ی شبه تحریرها که نقش مهمی در این مقام دارند بسیار تأکید می کند .
از میان اساتید قرائت قرآن استاد شعشاعی ، مصطفی اسماعیل ، کامل یوسف ، منشاوی ، حصان ، علی البنا و حکیم عمران و بخصوص استاد شحات انور مهارتی خاص در جرای این مقام دارند . از این مقام می توانیم در آیاتی با مضامین خدا ، بهشت ، توبه ، معجزات پیامبران ، دعا و درخواست و نیز حرکت و مبارزه بهره جست .
با توجه به تلاوت قاریان و توصیه ی اساتید لحن بهتر است این مقام را پس از مقامات رست و سه گاه اجرا کنیم . هر چند استاد عبدالباسط پس از مقام حجاز و استاد منشاوی پس از مقام نهاوند و بیات وارد این مقام شدند.
 سه گاه
یکی از مقامات رایج در تلاوت قرآن کریم مقام سه گاه است . عده ای زادگاه این مقام را آذربایجان و اهل آن را از بهترین اجرا کنندگان این مقام می دانند . به مرور زمان این مقام در سایر سرزمین های هم مجاور گسترش پیدا کرده و به دلیل ویژگی منحصر به فرد لحنی خود در میان عرب زبانان جایگاه ویژه و مناسبی برای خود کسب کرده و به گذشت زمان رنگ و بوی عربی به خود گرفته و تا حدی پیش رفته که امروز یکی از مقامات اصلی و نام آشنا در میان الحان قرآنی است .
از میان اساتید تلاوت قرآن کریم رفعت ، شعشاعی ، مصطفی اسماعیل ، منشاوی و شحات محمد انور و نیز استاد غلوش مهارتی خاص در اجرای این مقام دارند . دیدگاه اساتید لحن در مورد سه گاه جالب است . این اساتید سه گاه را گل سرخ و نگین مقامات معرفی می کنند و در مباحث زیبا شناسی این مقام را به دلیل حلاوت و تلاوت و دلنشینی ، برنگیزنده حس محبت و عشق مالامال قلب و سوز دل معرفی می کنند . از دیدگاه اساتید لحن سه گاه دارای گونه های مختلفی از جمله سه گاه حزن که استاد مصطفی اسماعیل در تلاوت سوره های لقمان ، نازعات و علق آن را با استادی تمام ارائه کرده است . آنچه از تلاوت قاریان و توصیه اساتید لحن به دست می آید این است که آیاتی با مفاهیم عشق ، وعده الهی ، بشارت ، مغفرت ، صفات مؤمنان ، پیروزی و نیز استجابت دعا را با مقام سه گاه تلاوت کنیم و توصیه شده که این مقام را پس از مقامات رست ، عجم ، حجاز و نهاوند اجرا کنیم .
نکته مهمی که بهتر است قاریان قرآن در اجرای مقام سه گاه به آن توجه کنند این است که عموماً اجرای مقام سه گاه با جریانی ساکت و آرام و پرسوز آغاز می شود و با انتقال احساسات عالی توجه شنونده را به خود جلب می کند .
 صبا
مقام صبا که در تلاوت قرآن اجرا می شود مجموعه ای از نغمات حزین است و گذشته ای را به تصویر می کشد که انسان آن را از دست داده و ما را به خویشتن خویش دعوت می کند . روند اجرای این مقام کاملاً لطیف ، ملایم و روان است و هر نوع تکلف در اجرای این مقام تأثیر آن را کاهش می دهد . اساتید لحن معتقدند که صبا آتش دل و نوای فراق است که هر شنونده ای را به کنکاش و بررسی گذشته خود دعوت می کند و معتقدند اگر مقامات را به عنوان یک موجود زنده فرض کنیم صبا صدای وجدان آگاهی است که در عین توضیح و بررسی جزء به جزء رفتار و اعمال ، انقلابی را در دل ایجاد کرده و مسیر توبه و بازگشت را هموار می کند لذا هر کس که میل به بازگشت در او بیشتر باشد صبا را محزون تر و تأثیرگذارتر و بجاتر اجرا می کند .
اساتید لحن توصیه می کنند که این مقام را پس از مقامات بیات و حجاز اجرا کنیم و بهتر است در موضوعاتی چون عبرت از حوادث گذشتگان ، به تصویر کشیدن عاقبت نیک مؤمنان و سرانجام بد گنهکاران به منظور مقایسه و عبرت و نیز دعا و توبه و پشیمانی و ذکر نعمتها و آیات الهی استفاده کنیم .
از زیر شاخه های معروف مقام صبا زیر شاخه تقطیع و زیر شاخه عجم است . قسمت اصلی زیر شاخه تقطیع همان رمل معروف است که قاریان در مقام سه گاه و نیز صبا از آن استفاده می کنند . در مورد زیر شاخه عجم عده ای معتقدند که زیر شاخه عجم خود به عنوان یک مقام اصلی مطرح است و عده ای نیز این را قبول نداشته و معتقدند که زیر شاخه عجم فقط در حد همین زیر شاخه در مقام صبا قرار دارد و نیز ما معتقدیم که زیر شاخه عجم جدای از آن مقام عجمی است که در میان قاریان قرآن به چهارگاه معروف است . استاد محمود علی البنا و نیز عبدالباسط در اجرای زیر شاخه عجم که در مقام صبا قرار دارد مهارت خاصی از خود نشان داده اند . از میان اساتید برگزیده تلاوت قرآن کریم استاد مصطفی اسماعیل ، منشاوی ، عبدالباسط ، شعبان صیاد ، محمد رفعت ، حصان و کامل یوسف بهترین اجراها را در این مقام از خود نشان داده اند .  
حجاز
در گذشته های دور در منطقه ای به نام حجاز در شبه جزیره عرب ، صحرا نشینان در طی مسافتهای طولانی سوار بر شتر شده و تحت تأثیر نوع راه رفتن این حیوان نغمات خاصی را زمزمه می کردند . با گذشت زمان بر وسعت این نغمات افزوده شده و به دلیل منحصر به فرد بودن این نغمات اعراب نام حجاز را بر این نغمات انتخاب کردند . اساتید لحن در توصیف این مقام معتقدند که حجاز یادآور ناله برخواسته از غم و هجرانی است که حوادث گذشته را به تصویر می کشد و انسانهای متأثر از آن را به یکی شدن ، چاره اندیشی و فکر فرو می برد و در عین غم عمیق ، شور و شعف با احساسات عالی و حزین آمیخته        می شود.
شما می توانید در اجرای این مقام یکپارچگی و اتحاد و آرزو برای سعادت بشر را به تصویر بکشید . حجاز همه انسانها بخصوص اهل ایمان را به تفکر و تعمق دعوت می کند و در مواردی چون آیات بشارت و انذار ، نعمت های خداوند ، تذکر و یادآوری ، امری و توصیه ای ، خلقت جهان هستی و موجودات و فراخوان عمومی را در برمی گیرد .
از میان اساتید تلاوت قرآن رفعت ، عبدالفتاح شعشاعی ، مصطفی اسماعیل ، کامل یوسف و حصان در اجرای این مقام تبحر ویژه و خاصی دارند . با بررسی تلاوت قاریان و اساتید لحن بهتر است که مقام حجاز را پس از مقامات بیات ، صبا و سه گاه اجرا کنیم .
نکته مهم این است که عموماً اجرای مقام حجاز با جریانی بسیار ملایم و بسیار روان همراه است و هر نوع تکلف میزان اثرگذاری این مقام را کاهش می دهد .
نهاوند
در مورد مقام نهاوند دو نظریه وجود دارد . عده ای معتقدند در زمان های دور در منطقه
نهاوند ایران نغماتی میان مردم ایران زمزمه می شد که منحصر به فرد بود و عده ای دیگر خاستگاه اولیه این مقام را کشور هند می دانند . به هر حال این مقام از هر کجا که هست امروزه از زیباترین مقامات قرآنی است و چون دانه های مروارید در میان مقامات قرآنی خودنمایی می کند . استاد مصطفی اسماعیل به عنوان استاد مسلم و بی نظیر در اجرای این مقام از معروفیت خاصی برخوردار است . موجی خوانی که از ابزارهای تنوع صداست در این مقام نقش مهمی را ایفا می کند . از بهترین محلهای اجرای این مقام داستانهای قرآنی است .
بازگشت به صفحه اصلی وب سایت

+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و هشتم بهمن 1389ساعت 1:50  توسط علی عبادی نسب - خوزستان - هندیجان  |